FamiliebedrijvenPapiermolensPapierfabriekenPapierfabrikeurswonigenPapierpakhuizen

De Zaanstreek telde in de 17e en 18e eeuw een groot aantal papierbedrijven, die veelal in handen waren van Zaandijker families, zoals Van der Ley, Honig, Kool en Breet.  Tot de overige firmanten van het eerste uur behoorden Adriaan Rogge in Zaandam en Dirk & Cornelis Blauw in Wormerveer. Tot het midden van de 19e eeuw werkten deze alle op windkracht. Er werd aanvankelijk  grauw, blauw en basterdpapier vervaardigd, dat als verpakkingsmateriaal dienst deed. Vanaf 1674 kwam dankzij de invoering van de maalbak of ‘Hollander’ de fabricage van witpapier op gang. Dit bereikte een grote productie en hoge kwaliteit, die tot ver over onze landsgrenzen aftrek vond. Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw ontstond de machinale fabricage van papier dankzij de invoering van de stoommachine door de firma Van Gelder Zonen. Dit bedrijf zou in de 20e eeuw uitgroeien tot ’s lands grootste papierproducent. Hieronder vindt u een lijst van Zaanse familiebedrijven:

In de Zaanstreek hebben zo’n 60 molens gestaan waarin met behulp van windkracht papier werd vervaardigd. De eerste papiermolen in de Zaanstreek stond in 1605 te Zaandijk, genaamd ‘De Gans’. In 1616 werden enkele maanden na elkaar te (West-) Zaandam en Koog aan de Zaan de eerste papermolens gebouwd voor de vervaardiging van grauw-, blauw- en basterdpapier. Dit waren respectievelijk ‘De Kauwer’ en ‘De Zwaan’. De grootste concentratie papiermolens was in handen van Zaandijker fabrikeurs. De bloeitijd van de Zaanse papiernijverheid vond plaats rond 1730 toen er maar liefst 42 papiermolens tegelijkertijd in bedrijf waren. Het Molen ‘De Schoolmeester‘ in Westzaan is de enige nog overgebleven Zaanse papiermolen.

Zaanstreek heeft ruim 40 papier- en papierverwerkende fabrieken gekend. Verreweg de belangrijkste is ongetwijfeld de firma Van Gelder in Wormer geweest. De eerste experimenten met papierfabricage op stoomkracht werden in 1838 uitgevoerd in molen ‘Het Fortuin’, al hadden die destijds niet het gewenste resultaat. Succesvoller waren de inspanningen vanaf 1840? door de firma Van Gelder Zonen in molen ‘De Eendracht’. Het bedrijf groeide in de loop van de 20e eeuw uit tot een belangrijk concern van wereldfaam. Daarnaast hebben er diverse kleine en middelgrote Zaanse bedrijven bestaan, die zich met papierfabricage, papierverwerking en kartonnage hebben beziggehouden. Hiermee hangt nauw samen de grafische industrie die ook van groot belang is geweest in de Zaanstreek.

De eigenaren van de Zaanse papierbedrijven woonden doorgaans op stand in rijke woonhuizen, zoals het Honig Breethuis in Zaandijk. In dit dorp bezaten ook andere papierfabrikeurs woonhuizen, die voornamelijk langs de Lagedijk stonden. Deze waren doorgaans meerdere generaties in familiebezit, zoals die panden van de families Honig, Breet, Van der Ley, Kool en Van Vleuten.

Bij de papiermolens en –fabrieken, maar ook naast de fabrikeurswoningen hebben diverse pakhuizen gestaan, waarvan er nog enkele historische bewaard zijn gebleven. Hiertoe behoren ‘De Baars‘ en ‘Het Weefhuis‘ te Zaandijk.